આજના સમયમાં મોબાઈલ ફોન, લેપટોપ અને સોશિયલ મીડિયા આપણા જીવનનો એટલો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયા છે કે સ્ક્રીન વગર થોડા કલાકો પણ પસાર કરવા મુશ્કેલ બની ગયા છે. સવારે ઉઠતાની સાથે જ આપણી આંખો સૌથી પહેલા ફોન પર જાય છે; એ જ રીતે, રાત્રે સૂતા પહેલા આપણે છેલ્લે જે વસ્તુ જોઈએ છીએ તે પણ એક સ્ક્રીન છે. જો કે, ડોકટરો અને સંશોધકો હવે સતત ચેતવણી આપી રહ્યા છે: જો આપણે સમયસર “ડિજિટલ ડિટોક્સ” નું મહત્વ ન સમજીએ, તો આ આદત ધીમે ધીમે આપણા સ્વાસ્થ્ય, શારીરિક અને માનસિક બંને પર નકારાત્મક અસર કરી શકે છે.
“ડિજિટલ ડિટોક્સ” નો અર્થ શું છે?
ડિજિટલ ડિટોક્સ એટલે મોબાઈલ ફોન, સોશિયલ મીડિયા, લેપટોપ અને અન્ય ડિજિટલ ઉપકરણોમાંથી થોડો સમય વિરામ લેવો, જેથી આપણું મન અને શરીર સતત ડિજિટલ ઉત્તેજના અને દબાણમાંથી વિરામ લઈ શકે. એસ્પેન વેલી હેલ્થના નિષ્ણાતો આને માત્ર પસાર થતા વલણ કરતાં વધુ, પરંતુ માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય જાળવવા તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું માને છે.
શું આ સમસ્યાઓ વધી રહી છે?
તબીબોના મતે સ્ક્રીનની સામે વધુ સમય વિતાવવાને કારણે લોકો ઊંઘની સમસ્યા, તણાવ, માથાનો દુખાવો, આંખમાં તાણ અને ચીડિયાપણુંથી પીડાઈ રહ્યા છે. મોડી રાત સુધી ફોન વાપરવાની આદતને કારણે મગજને જરૂરી આરામ મળતો નથી. સોશિયલ મીડિયા પર સતત અન્ય લોકોનું “સંપૂર્ણ જીવન” જોવાથી સરખામણી થાય છે, જે આપણા આત્મવિશ્વાસ અને માનસિક શાંતિ બંને પર હાનિકારક અસર કરે છે. સંશોધનમાં એ પણ જાણવા મળ્યું છે કે સતત ફોન ચેક કરવાની આદત મગજની ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની ક્ષમતાને નબળી પાડે છે. એવું જોવામાં આવ્યું છે કે ઘણા લોકો કોઈ ખાસ કારણ વગર વારંવાર તેમના મોબાઈલ ફોન ચેક કરતા રહે છે. વધુમાં, તમારો ફોન નજીકમાં ન રાખવાથી ચિંતા, ગભરાટ અને તાણની લાગણી થઈ શકે છે – લક્ષણો કે જેને નિષ્ણાતો ડિજિટલ વ્યસનના પ્રારંભિક સંકેતો માને છે.
સ્ક્રીનના સતત સંપર્કમાં રહેવાની ખરાબ અસરો શું છે?
સ્ક્રીન એક્સપોઝરની લાંબા ગાળાની અસરો માત્ર મગજ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ શરીરને પણ અસર કરે છે. “ટેક નેક” જેવી સમસ્યાઓ – જે ગરદન અને પીઠનો દુખાવો અને મોબાઇલ ઉપકરણો પર લાંબા સમય સુધી રહેવાને કારણે માથાનો દુખાવો કરે છે – વધી રહી છે. આંખોમાં શુષ્કતા, અસ્પષ્ટ દ્રષ્ટિ અને પ્રકાશ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા જેવા લક્ષણો પણ સામાન્ય બની રહ્યા છે. ડોકટરોએ એ પણ નોંધ્યું છે કે યુવાન લોકો પણ હવે સમાન સમસ્યાઓ સાથે હોસ્પિટલોમાં આવી રહ્યા છે – જે સમસ્યાઓ અગાઉ મુખ્યત્વે વૃદ્ધોમાં જોવા મળતી હતી. જો કે, કદાચ તેની સૌથી વધુ અસર આપણા સંબંધો પર છે. એક જ છત નીચે રહેતા લોકો કલાકો સુધી તેમના મોબાઈલ ફોનમાં મગ્ન રહે છે, તેમ છતાં તેમની વચ્ચે સામ-સામે વાતચીત ઓછી વારંવાર થઈ રહી છે. લોકો પોતાના પરિવાર સાથે સમય પસાર કરવાને બદલે સોશિયલ મીડિયા પર વધુને વધુ એક્ટિવ થઈ રહ્યા છે. ધીમે ધીમે ઘરમાં મૌન, ભાવનાત્મક અંતર અને તણાવ વધવા લાગે છે. એટલા માટે નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે જો ડિજિટલ ટેવો પર નિયંત્રણ નહીં રાખવામાં આવે તો ઘરનું વાતાવરણ જ માનસિક તણાવ પેદા કરી શકે છે.
આ કેવી રીતે ઉકેલી શકાય?
જો કે, સારા સમાચાર એ છે કે નાની આદતો મોટો ફરક લાવી શકે છે. નિષ્ણાતો સવારે ઉઠ્યા પછી ઓછામાં ઓછા એક કલાક સુધી તમારા ફોનથી દૂર રહેવાની ભલામણ કરે છે. જમતી વખતે મોબાઈલ ફોનનો ઉપયોગ ટાળો અને સૂવાના બે કલાક પહેલા સ્ક્રીન બંધ કરો. અઠવાડિયામાં એકવાર “ડિજિટલ બ્રેક” લેવાથી તમારા મનને આરામ આપવામાં પણ મદદ મળી શકે છે. સંશોધનમાં એ પણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે લોકો પ્રકૃતિ, પરિવાર અને વાસ્તવિક દુનિયામાં લોકો સાથે સમય વિતાવે છે, ત્યારે તણાવનું સ્તર ઓછું થાય છે, ઊંઘની ગુણવત્તા સારી રહે છે અને મન વધુ શાંત અનુભવે છે.
